Hoe kwetsbaarheid, angst en zelfbescherming ons soms weghouden van wat we eigenlijk belangrijk vinden.
We herkennen allemaal wel het gevoel dat je écht iets wilt doen, maar dat het je maar niet lukt om eraan te beginnen. Je hebt de langgekoesterde droom om een eigen bedrijf te starten, wil eindelijk een nieuw carrièrepad inslaan of een nieuw project opzetten. Je ziet het volledige pad misschien nog niet helder voor je, maar je weet dat er stappen zijn die je dichter bij dat doel brengen. En toch blijft het zo moeilijk om te gaan zitten en het daadwerkelijk te doen.
De stap die je wilt zetten spookt continu door je hoofd. Je wíl écht die verandering voor jezelf creëren. Maar telkens wanneer je eraan begint, merk je dat je andere dingen gaat doen. Je scrolt urenlang op social media. Ineens zie je allerlei klusjes in huis die nog gedaan moeten worden. Of je bedenkt redenen waarom dit niet het juiste moment is, en je beter kunt wachten tot je er klaar voor bent.
Omdat uitstelgedrag zo’n diep menselijk fenomeen is, zijn er eindeloos veel artikelen en tips over hoe je het kunt overwinnen. Vaak ligt de nadruk op productiever zijn, efficiënter werken en afleidingen wegnemen. En hoewel zulke tips zeker waardevol kunnen zijn als hulpmiddel om een routine op te bouwen, raken ze zelden de kern. Want uitstelgedrag is geen luiheid, maar een manier om onszelf te beschermen tegen de ongemakkelijke gevoelens die het project of de taak in je oproept.
Uitstelgedrag is een zelfbeschermingsmechanisme tegen het voelen van intense emoties zoals angst, frustratie, boosheid of teleurstelling.
We zijn geneigd om uitstelgedrag te interpreteren als een gebrek aan motivatie of doorzettingsvermogen. De oplossing lijkt dan: zorg voor structuur, verwijder afleiding, bouw een routine op en houd je eraan.
Maar wat ik vaak zie bij cliënten die worstelen met uitstelgedrag, is dat ze allesbehalve lui zijn. In andere delen van hun leven zijn ze juist erg gedisciplineerd. Ze voelen een diep verlangen naar de verandering die ze willen realiseren, en ze weten ergens diep vanbinnen dat ze slim en capabel genoeg zijn.
Toch voelen ze bij deze specifieke taak of dit project elke keer weer een sterke weerstand. En die weerstand is niet alleen mentaal, maar ook fysiek. Ze voelen een zwaarte in hun lichaam, of een knoop in hun maag zodra het onderwerp ter sprake komt. Het roept gevoelens van paniek en frustratie op.
Op het eerste gezicht lijkt het misschien alsof je het allemaal niet serieus neemt. Maar vaak is juist het tegenovergestelde waar: je legt zóveel druk op jezelf in dat ene gebied dat het overweldigend wordt.
Wanneer je gevoel van eigenwaarde gekoppeld is aan je prestaties of het resultaat van je inspanningen, kan dat verlammend werken. Je zenuwstelsel schiet in een bevriezingsstand, en uit zelfbescherming vermijd je de taak.
Onze diepste verlangens zijn verbonden aan onze grootste angsten. We voelen ons kwetsbaar, en willen onszelf beschermen. Achter uitstelgedrag schuilt dan ook vaak angst: angst om fouten te maken, om te falen, om afgewezen te worden. Daaronder ligt misschien wel de meest menselijke angst van allemaal: de angst om niet goed genoeg te zijn. De angst dat je niet waard bent wat je diep vanbinnen verlangt.
Misschien zit er ook nog onverwerkte teleurstelling uit eerdere pogingen die niet gelukt zijn. Als die teleurstelling nooit erkend is, kan er op den duur moedeloosheid ontstaan.
Als je bent opgegroeid in een omgeving met veel kritiek kan het zijn dat je systeem je probeert te beschermen door altijd maar half je best te doen, of het helemaal niet te proberen. Misschien ben je zelfs gaan denken dat het bij je persoonlijkheid hoort, terwijl het in feite een manier van overleven is. Want het doet pijn als je je volle inzet geeft en het is nóg niet genoeg. Kritiek op je inzet voelt minder pijnlijk als je het niet echt geprobeerd hebt dan wanneer je je hart en ziel erin heb gelegd.
Als deze gevoelens niet worden erkend en verwerkt zal je lichaam je onbewust proberen te beschermen. Je geest zoekt afleiding, verzint redenen om de taak te vermijden. Elke keer dat je op wilt komen dagen voor wat je eigenlijk wilt worden die gevoelens getriggerd, en trek je je weer terug.
En zo wordt uitstelgedrag langzaam een bron van schaamte en schuldgevoel. Gevoelens die het nóg moeilijker maken om te beginnen, omdat ze een extra laag zwaarte toevoegen aan de taak.
Vaak denken we dat het helpt om onszelf te forceren de taak toch uit te voeren. En hoewel dat op de korte termijn kan werken is het uitputtend voor lichaam en geest. Als je jezelf blijft dwingen om iets te doen dat ongemakkelijk voelt, zonder ruimte te maken voor de gevoelens die erbij komen kijken, raak je al snel overprikkeld en uitgeput. Het verlangen om iets moois te creëren wordt overschaduwd door druk, en het gaat voelen als een last.
In plaats van forceren helpt het om je gevoelens met nieuwsgierigheid en zachtheid te onderzoeken.
Wanneer je de moed hebt om je uitstelgedrag écht te onderzoeken, en de gevoelens die eronder liggen te doorvoelen, ontstaat er iets nieuws. Je project voelt dan niet meer zo zwaarbeladen.
Zodra je jezelf niet meer hoeft te beschermen tegen die oude emoties kun je met meer lichtheid in beweging komen.
In plaats van je te schamen voor je uitstelgedrag, mag je met zachtheid kijken naar het deel in jou dat zich overweldigd voelt. Je onderzoekt eerlijk welk verhaal je jezelf vertelt rondom die taak, en hoe dat verhaal voelt in je lichaam. Elke keer dat je de ongemakkelijke gevoelens toelaat, verdwijnt er een laagje van de zwaarte. Zo word je steeds een beetje veerkrachtiger. Wat eerst overweldigend leek, wordt stap voor stap behapbaar.
Bij taken die angst en ongemak roepen helpt het om vooraf en achteraf iets te doen dat voor jou kalmerend werkt. Denk hierbij aan ademhalingsoefeningen, een wandeling in de natuur of luisteren naar rustgevende muziek. Je zenuwstelsel komt dan tot rust, waardoor de taak lichter voelt.
En naarmate je verhaal over jezelf en je project verandert, groeit je zelfvertrouwen. Dat geeft je de vrijheid om verder te bewegen, op jouw eigen tempo, richting dat wat je diep vanbinnen voor jezelf wilt creëren.